Elon Musk, yapay zeka ve robotların 2036 yılına kadar parayı neden önemsiz hale getirebileceğini düşünüyor? İşte argümanın kronolojik sırayla tamamı. The Economist’e verdiği röportajdan bölümleri dizler için derledik.
Elon Musk’ın Argümanı
Elon’ın argümanı basitti. Yapay zeka, neredeyse sınırsız miktarda dijital zeka üretecekti. İnsansı robotlar ise bu zekayı fiziksel dünyaya taşıyacaktı. İkisi birlikte, insanların tüketebileceğinden çok daha fazla mal ve hizmet üretecekti. Gıda, konut, ulaşım ve eğlence bolluk içinde sunulursa insanların paraya hala ne için ihtiyacı olacaktı?
Geçmişteki öngörüleri dikkate alındığında, argümanı ciddiye alınmayı hak etti. Yapay zekanın anlattığı bolluğun büyük bölümünü yaratmasını ben de umuyorum. Ancak paranın önemsiz hale geleceği sonucu o kadar kesin görünmedi. Yapay zeka üretim maliyetlerini büyük ölçüde düşürebilir fakat kıtlığı, mülkiyeti, kaynak dağılımını ve gücü kendiliğinden ortadan kaldıramaz. Hatta istenildiği kadar üretilemeyen az sayıdaki varlıkta daha fazla değer yoğunlaşabilir.
Dolayısıyla önemli bir ayrım yapılması gerekiyor. Elon, itibari paranın bol miktarda bulunan günlük mal ve hizmetlere ulaşmak açısından daha az önemli hale geleceği konusunda haklı olabilir. Ancak neredeyse her şeyin daha kolay üretildiği bir dünyada sağlam para, yani kıt ve tarafsız para, istenildiği anda üretilemediği için daha değerli hale gelecektir.
Neredeyse Sonsuz Bir Ekonomi
Elon, ekonomiyi mal ve hizmet üretimi olarak tanımladı. Çok sayıda akıllı robot hem dijital hem de fiziksel ürünler üretebilirse “neredeyse sonsuz bir ekonomi” ortaya çıkabileceğini savundu.
Verimlilik artışının büyüklüğü konusunda muhtemelen haklıydı. Yapay zeka, dijital hizmetlerin çoğaltılmasını ve dağıtılmasını son derece ucuz hale getirebilir. Robot teknolojileri de üretim sektöründe benzer ilerlemeler sağlayabilir. Robotlar enerji üretimine, ham madde çıkarılmasına, çip üretilmesine ve yeni robotların yapılmasına yardım ederek kendi önlerindeki birçok kısıtı bile azaltabilir.
Ancak üretimin artması, kıtlığın sona ermesi anlamına gelmez. Enerji, hesaplama gücü, arazi, ham maddeler, altyapı ve zaman için farklı kullanım alanları rekabet etmeye devam edecektir. Yapay zeka çok sayıda ev inşa edebilir, fakat en çok tercih edilen bölgelerde sınırsız arazi üretemez. Bir görseli çoğaltabilir ancak Mona Lisa’nın orijinalini yeniden üretemez.
Yapay zeka kıtlığı ortadan kaldırmayacak, yalnızca kıtlığın yerini değiştirecektir. Anlamlı kıtlıklar varlığını sürdürecek ve toplum, kıt kaynakları kimin kontrol edeceğine ve kimin kullanacağına karar verecek bir sisteme hala ihtiyaç duyacaktır.
Para Önemini Kaybederse Yerine Ne Geçecek?
Para yalnızca yiyecek veya eğlence satın almak için kullandığımız bir araç değildir. Binlerce yıldır aynı zamanda bir iletişim aracı işlevi gördü. Fiyatlar; kıtlık, talep, tercihler ve fırsat maliyetleri hakkında ekonominin tamamına bilgi iletti.
İki kişi aynı deniz kıyısındaki evi isterse o evi kimin alacağına karar verecek bir yöntem yine gerekli olacaktır. Yapay zeka ekonomik bilgileri daha verimli işleyebilir ancak fiyatlara, muhasebeye ve mülkiyete duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmaz.
Kararı artık para vermeyecekse onun yerine başka bir sistem geçmek zorunda kalacaktır. Karar verici bir hükümet, şirket veya yapay zeka sistemi olabilir. Böyle bir durumda paranın yerini izin mekanizmaları alabilir ve bunun karşılığında özgürlük kaybedilebilir.
Bolluk ve Mülkiyet
Elon, giderek gelişen yapay zekaların sonunda enerji, arazi, veri merkezleri ve hatta robotlar gibi kaynaklar üzerinde fiilî kontrol kuracağını düşünüyor gibi göründü. Ancak böyle bir durumda bile yapay zeka ekonomik tercihlerle karşı karşıya kalacaktır. Aynı enerji, hesaplama gücü veya arazi birimi, birbiriyle uyuşmayan iki farklı amaç için aynı anda kullanılamaz.
Üstün bir zeka bile ekonomik seçimler yapmak zorundadır. Yapay zeka çok daha büyük bir yapay zeka ekonomisi oluşturabilir ve söz konusu ekonomi de kaynakların hesabını tutacak, mülkiyeti belirleyecek bir sisteme ihtiyaç duyacaktır. Sistem, yapay zeka tarafından kontrol edilen bir kayıt defteri veya tarafsız bir para ağı biçiminde kurulabilir.
Üretimin bol olması, insanların söz konusu üretime koşulsuz biçimde erişeceğini garanti etmez. Küçük bir şirket, hükümet veya yapay zeka grubu üretim altyapısını kontrol edebilir, diğer insanlar ise kendilerine verilen ödenekler üzerinden sisteme erişebilir. İnsanlar maddi açıdan zenginleşirken ekonomik bağımsızlıklarını kaybedebilir.
Konfor mülkiyetle, bolluk ise özgürlükle aynı anlama gelmez.
Çalışmak İsteğe Bağlı Hale Gelecek
Elon, röportajın ilerleyen bölümünde çalışmanın isteğe bağlı hale geleceğini öngördü. İnsanlar, bahçelerinde sebze yetiştirmelerine benzer bir nedenle çalışmayı sürdürebilir. Bunu yapmak zorunda oldukları için değil, kendi başlarına bir şey üretmekten keyif aldıkları için çalışabilirler.
Böyle bir gelecek zamanla mümkün olabilir, ancak öncesinde zorlu bir geçiş dönemi yaşanması muhtemeldir. Yapay zeka, toplumun uyum sağlayabileceğinden çok daha hızlı biçimde işlerin ortadan kalkmasına yol açabilir. Elon, toplumsal huzursuzluğun ve olası bir devrimin önlenmesi için Hazine’nin insanlara doğrudan ödeme yapmasını önerdi. Üretim artmaya devam ederken bu ödemeler toplumsal istikrarı koruyabilirdi.
Hükümetler bu nedenle toplumu istikrarlı tutmak amacıyla evrensel temel gelir veya Elon’ın ifadesiyle “evrensel yüksek gelir” uygulamak için güçlü teşviklere sahip olacaktır. Ancak erişim, mülkiyet anlamına gelmez. Mevcut varlık sahipleri arazi, enerji, hesaplama gücü ve üretim altyapısının büyük bölümünü kontrol etmeyi sürdürürken toplumun çoğunluğu düzenli ödemelere bağımlı hale gelebilir. Yapay zeka çoğaltılabilen ürünleri ucuzlattıkça değer, yapay zekanın çoğaltamadığı kıt varlıklarda giderek daha fazla yoğunlaşabilir.
Elon muhtemelen bu süreci, üretim o kadar bol hale gelene kadar yaşanacak geçici bir dönem olarak gördü. Sonunda paranın kendisi daha az önem taşıyacaktı.
Asıl soru ise ortaya nasıl bir bolluk çıkacağıdır.
Merkezi veya Merkeziyetsiz Bolluk
Yapay zeka sayesinde bolluğun yaşandığı bir geleceğin en az iki farklı biçimi bulunuyor.
Merkezi bolluk modelinde robotları, hesaplama gücünü, enerjiyi ve üretimi hükümetler, şirketler veya gelişmiş yapay zeka sistemleri kontrol eder. Toplumun geri kalanına ise belirli bir ödenek verilir. İnsanlar olağanüstü miktarda mal ve hizmete erişebilir, fakat söz konusu erişim dağıtımı yapan otoriteye bağlı kalır. Para programlanabilir hale gelir, işlemler izlenir ve erişim sınırlandırılabilir veya belirli koşullara bağlanabilir.
Burada biraz rahatsız edici bir benzetme yapılabilir. Evcil köpekler genellikle maddi açıdan konforlu hayatlar yaşar. Yiyecek, barınma, sağlık hizmeti ve eğlence imkanına sahip olurlar. Ancak karşılığında özgürlüklerinin büyük bölümünden vazgeçer ve insanların kontrolü altına girerler.
Merkezi yapay zeka bolluğu, insanlığa benzer bir anlaşma sunabilir: Son derece konforlu bir yaşam, fakat sınırlı mülkiyet, hareket alanı ve bağımsızlık.
Merkeziyetsiz bolluk modelinde ise insanlar bağımsız mülkiyete ve hiçbir hükümetin, şirketin veya yapay zekanın kolayca değerini düşüremeyeceği tarafsız bir paraya sahip olabilir. Yapay zeka üretim maliyetlerini düşürürken para arzı sabit kalır. Fiyatlar doğal biçimde geriler ve insanlar teknolojik ilerlemeden doğrudan yararlanır.
İtibari para ve yapay zeka modeliyle sağlam para ve yapay zeka modeli arasındaki fark burada ortaya çıkar. Her iki sistem de bolluk yaratabilir. Ancak yalnızca biri, üretimi ve dağıtımı kontrol eden otoriteye bağımlılığı artırmadan bolluğun satın alma gücünü yükseltmesine izin verir.
Enflasyon veya Deflasyon
Elon, asıl sorunun deflasyon olacağını söyledi. Mal ve hizmet üretimi para arzından daha hızlı artarsa fiyatlar düşecektir. Bu nedenle hükümetler, para arzındaki artış üretim artışının altında kaldığı sürece enflasyon yaratmadan daha fazla para basabilir.
Borç temelli itibari para ekonomilerinde deflasyondan genellikle korkulur. Ancak verimlilik artışından kaynaklanan fiyat düşüşleri farklıdır. Yapay zeka bir ürünün üretimini on kat kolaylaştırırsa söz konusu ürünün ucuzlaması gerekir. Teknolojik ilerlemenin topluma ulaşma biçimi budur. Sabit para arzı altında artan üretim, paranın satın alma gücünü yükseltir. Tasarruf sahipleri, çalışanlar ve tüketiciler düşük fiyatlardan yararlanır.
İtibari para sisteminde ise hükümetlerin bu fiyat düşüşünü engelleme yönünde teşvikleri bulunur. Yapay zeka üretimi yüzde 20 artırırsa hükümetler fiyatların yüzde 20 düşmesine izin vermeyebilir. Bunun yerine para arzını artırabilir ve ortalama fiyatlar sabit kaldığı için enflasyon bulunmadığını ileri sürebilirler.
Ancak sabit fiyatlar kaybı gizleyecektir. Fiyatların gerçekte düşmesi gerekirdi. Böylece toplum, yapay zekanın yarattığı verimlilik kazancının önemli bir bölümünü kaybeder.
Elon, yapay zeka verimliliğinin para basmanın zararını azaltacağını düşündü. Hükümetler ise büyük olasılıkla bu gelişmeyi daha fazla para basabilecekleri bir alan olarak görecektir. Üretim ne kadar fazla artarsa sonuçlar görünür hale gelmeden önce o kadar fazla para oluşturabilirler.
Dijital ve Fiziksel Bolluk
Elon’ın anlattığı bolluğu dijital ürünler üzerinden anlamak daha kolaydır. Dijital bir ürün veya yapay zeka hizmeti geliştirildikten sonra sisteme yeni bir kullanıcı eklemenin marjinal maliyeti son derece düşüktür. Günümüzdeki dijital ekonomi bile sıfıra yakın marjinal maliyetin bir ürünü kendiliğinden ücretsiz hale getirmediğini gösterdi. Fiyatlar hala geliştirme maliyetlerini, hesaplama gücünü, enerjiyi, altyapıyı, mülkiyeti ve talebi yansıtır.
Yapay zeka, dijital mal ve hizmetlerin miktarını daha da artırabilir. Tek bir hizmetin çok düşük ek maliyetle milyonlarca kullanıcıya ulaşmasını sağlayabilir.
Robot teknolojileri söz konusu dinamiğin bir bölümünü fiziksel dünyaya taşıyabilir. Bir otomobilin üretimi için metal, enerji, ulaşım ve makine yine gerekli olacaktır. Ancak akıllı robotlar üretimde gereken iş gücünü ve maliyeti büyük ölçüde azaltabilir. Aynı durum konut, tarım ve diğer birçok fiziksel ürün için de geçerlidir.
Pek çok dijital ve fiziksel ürün böylece ucuzlayabilir. Fiyatlar sıfırın üzerinde kalırken üretimin marjinal maliyetine yaklaşabilir. Hükümetler verimlilik artışına karşılık yeni para basarsa tüketiciler kazancı düşen fiyatlar üzerinden mi elde edecek, yoksa kazancın büyük bölümünü hükümetler mi alacaktır?
Neye Sahip Olmak İsterdiniz?
Yapay zeka dijital ve fiziksel ekonomide çok daha büyük bir bolluk yaratırsa hangi varlığa sahip olmak isterdiniz?
İtibari para sınırsız biçimde oluşturulabilir. Üstelik yapay zeka kaynaklı üretim artışı hükümetlere para arzını genişletmek için daha fazla alan sağlayabilir.
Bir ev öncelikle yaşanacak bir yer olmalıdır. Ancak itibari para sisteminde insanlar parasal değer kaybından kaçmaya çalıştıkları için evler aynı zamanda bir tasarruf aracına dönüştü. Yapay zeka ve robot teknolojileri fiziksel bolluğu artırdıkça gayrimenkuller parasal primlerinin bir bölümünü kaybedebilir. Daha fazla konut daha kolay biçimde inşa edilebilir ancak değerli bölgelerdeki araziler kıt kalmaya devam edecektir.
Hisse senetleri mi? Şirketler yeni hisseler çıkarabilir. Altın arzı da yapay zeka ve robot teknolojileri maden arama ve çıkarma süreçlerini ucuzlattıkça artabilir.
Sağlam para, daha açık bir ifadeyle Bitcoin, farklıdır. Bitcoin küresel ölçekte erişilebilen, dijital dünyaya özgü ve arzı sabit bir varlıktır. Bir yapay zeka, yalnızca veri tabanında güncelleme yaparak daha fazla Bitcoin üretemez. Yapay zeka daha fazla ürünü bol hale getirdikçe değer, doğal olarak kıt kalmaya devam eden varlıklara yönelecektir.
Bitcoin’in günümüzde konutlarda, altında, koleksiyon ürünlerinde ve insanların itibari para enflasyonundan korunmak için kullandığı diğer varlıklarda tutulan parasal değerin büyük bölümünü kendine çekmesi muhtemeldir.
İtibari paranın aşırı değer kaybettiği bir gelecekte Bitcoin’in bir şekilde önemsiz hale geleceğini düşünmek oldukça zordur. İtibari para birimleri satın alma gücünü kaybetmeye devam ettiği sürece sistemden kaçış araçlarına talep olacaktır. Bitcoin küresel ölçekte dağıtılmıştır ve kolayca durdurulamaz veya hiç icat edilmemiş hale getirilemez. Yapay zeka kaynaklı bolluğun Bitcoin’in benimsenmesini hızlandıracağını savunuyorum.
Yapay Zeka Bitcoin’i Değiştirebilir mi?
Bitcoin tamamen dokunulmaz değildir. Yeterince güçlü bir yapay zeka madencileri, geliştiricileri, işletmeleri, node operatörlerini ve kullanıcıları etkilemeye çalışabilir. Büyük miktarda enerji ve altyapıyı kontrol edebilir, çok sayıda node çalıştırabilir, kamuoyu tartışmalarında baskın hale gelebilir veya bir uzlaşma değişikliğini kabul ettirmeye çalışabilir.
Ancak çok sayıda node çalıştırmak, yapay zekaya Bitcoin üzerinde otomatik olarak kontrol sağlamaz. Node’lar basit çoğunluk esasına göre oy kullanmaz. Bitcoin’in sabit arzını değiştirmek için yine geniş kapsamlı ekonomik ve toplumsal uzlaşma gerekir.
Yapay zeka Bitcoin’e meydan okuyabilir, fakat Bitcoin arzını sessizce değiştiremez. Küresel ölçekte dağılmış ekonomik katılımcılardan oluşan ağı ikna etmesi veya zorla kontrol altına alması gerekir. Bir yapay zeka bütün ağı alt edebilecek kadar güçlü ve düşmanca hale gelirse insanlık muhtemelen Bitcoin’in geleceğinden çok daha büyük sorunlarla karşı karşıya kalacaktır.
Bitcoin’in mümkün olan her gelecekte hayatta kalacağına dair bir garanti bulunmuyor. Ancak itibari para birimleri, şirket varlıkları, altın ve merkezi biçimde kontrol edilen dijital kayıt sistemleriyle karşılaştırıldığında Bitcoin, parasal değer kaybına ve tek taraflı kural değişikliklerine karşı en güçlü savunmayı sunmaya devam ediyor. Her alternatifin daha açık bir saldırı noktası bulunuyor. Hükümet itibari para arzını değiştirebilir, şirket yeni hisse çıkararak mevcut hisseleri sulandırabilir, daha verimli teknolojiler ise altın üretimini artırabilir.
Bitcoin üstün zekaya karşı kusursuz koruma sağlayamayabilir. Yine de insanlığın bağımsız mülkiyetin bir biçimini koruyabilmesi için en güçlü şansı sunacaktır.
Sağlam Para Daha Az Değil, Daha Önemli Olacak
Elon’ın vizyonu umut verici bir düşünceye dayanıyor: Yapay zeka o kadar büyük bir bolluk yaratabilir ki para sonunda gereksiz hale gelebilir. İtibari paranın bol miktarda bulunan günlük mal ve hizmetlere erişim açısından daha az önemli hale geleceği konusunda haklı olabilir. Ancak hükümetler muhtemelen verimlilik artışına karşılık para basmayı sürdürecektir. Sağlam para ise farklı bir amaca hizmet eder. Mülkiyetin korunmasına, satın alma gücünün sürdürülmesine ve üretimi kontrol eden hükümetlerden, şirketlerden veya yapay zeka sistemlerinden bağımsız kalınmasına yardımcı olur.
Yapay zeka bolluğu, itibari paranın önemini azaltırken sağlam paranın önemini hızla artırabilir.
Kıtlık, mülkiyet, kaynak dağılımı ve güç varlığını sürdürecektir. Ekonomik iletişim hala gerekli olacaktır. Risk, yapay zekanın yeterli üretim yapamaması değildir. Asıl risk, insanlığın kontrolü elinde tutan hükümetlere ve yapay zeka sistemlerine tamamen bağımlı hale gelmesidir.
Bitcoin, mülkiyeti, bağımsızlığı ve insan özgürlüğünü korumanın bir yolunu sunuyor. Yapay zeka neredeyse her şeyi daha kolay üretilebilir hale getirdiği için Bitcoin’in mutlak kıtlığı daha fazla değer çekecektir.
Dolayısıyla gelecekte kıt ve tarafsız para üzerine kurulmuş bir bolluk düzeni görmeyi umuyorum. Uğruna mücadele etmek istediğim gelecek budur.